De Liga voor Mensenrechten. Een verhaal van veertig jaar idealisme

25 maart 2020

       

Geschreven door Fabian Van Samang [*] voor het april 2020 nummer van het Tijdschrift voor Mensenrechten. [**]

Op 1 maart 2019 was het precies veertig jaar geleden dat de ‘Liga voor Mensenrechten vzw’ boven de doopvont werd gehouden. Het verscheiden van haar voorgangster, de unitaire Belgische Liga voor de Verdediging van de Rechten van de Mens (opgericht in 1954) was symptomatisch voor de voortschrijdende regionalisering van ons land. Maar de Liga keek altijd verder dan de eigen regio: de verdediging van mensenrechten houdt immers niet op aan de landsgrenzen en kan enkel optimaal gerealiseerd worden in grensoverschrijdende samenwerkingsverbanden. Precies daarom onderhoudt de Liga goede contacten met haar Franstalige zusterpartij, en is ze één van de 192 organisaties die zijn opgenomen in de Internationale Federatie voor de Mensenrechten. Bovenal bestaat de Liga uit gedreven vrijwilligers die zich collectief inzetten voor één ideaal: “Het voorkomen, opheffen of aanklagen van structurele en incidentele inbreuken op mensenrechten” (missieverklaring). Huidig eindredacteur Fabian Van Samang blikt terug op een verhaal van veertig jaar idealisme.

Timmeren aan de juridische weg…

Gewezen Ligavoorzitter André De Becker (voorzitter 1989-1996) stond mee aan de wieg van de vereniging.  Op mijn verzoek groef hij diep in zijn geheugen, en reconstrueerde hij op een regenachtige maandagmorgen het prille begin van de Liga. “De Belgische Liga was na de Tweede Wereldoorlog opgericht door Brusselse, in hoofdzaak Franstalige advocaten, joden en verzetsleden,” legt hij uit. De eerste staatshervorming (1970) creëerde echter cultuurgemeenschappen en voorzag in regionale autonomie op vlak van taal en cultuur. Het unitaire België evolueerde stapsgewijs in de richting van een federale staat. “Wij werkten aan de oprichting van provinciale afdelingen. Maar toen cultuur regionaal werd georganiseerd kreeg de Liga, als unitaire organisatie, geen subsidies meer van de Vlaamse Overheid. Zo ontstonden twee vleugels, een Franstalige en een Nederlandstalige. Het gros van de activiteiten is naar de twee vleugels gegaan. De Belgische Liga is vervolgens een zachte dood gestorven.” Of hij die regionalisering als een nederlaag heeft ervaren? “Helemaal niet,” antwoordt hij beslist. “Het lag volstrekt in de lijn van de verwachtingen.”[1]

Als mensenrechtenorganisatie spitste de Liga haar acties van in het begin toe op drie domeinen. Het eerste – en meteen ook het meest in het oog springende – was het juridische. De eerste twee voorzitters van de Liga, wijlen Lode Van Outrive (voorzitter 1979-1985) en Willem Debeuckelaere (voorzitter 1985-1989) betraden van in den beginne dit strijdtoneel.  De Liga zette niet enkel in op antidiscriminatie, gendergelijkheid, privacy en ordehandhaving (ze stelde onder meer het harde optreden van de toenmalige rijkswacht tegen stakende mijnwerkers aan de kaak), maar speelde ook een belangrijke rol in de rechterlijke arena. Zo stuurde ze medio jaren tachtig de juriste en criminologe (en latere rechter bij het ICTFY en het ICC) Chris Van Den Wyngaert naar Johannesburg, als observator op het proces Passtoors (een Belgische ANC-activiste die door het toenmalige Zuid-Afrikaanse apartheidsregime van hoogverraad werd beschuldigd).[2] Toch leidde de rechterlijke vuurdoop van de Liga in ons land aanvankelijk niet tot het verhoopte resultaat. “Het eerste proces, tegen mensen van het Vlaams Blok, werd gevoerd door Eddy Boutmans,” vertelt De Becker. “Omdat enkele leden van de partij parlementair onschendbaar waren, richtten we ons op de subtop.  De correctionele rechtbank in Brussel verklaarde zich echter onbevoegd, omdat de racistische pamfletten waarop wij ons baseerden als persmisdrijven werden beschouwd. De zaak moest dus voor het Hof van Assisen behandeld worden.”[3] Een decennium later oordeelde het Gentse Hof van Beroep dat drie vzw’s rond het Vlaams Blok de antiracismewet hadden overtreden.[4] Jos Vander Velpen, die destijds als advocaat voor de Liga optrad en er van 2004 tot 2017 voorzitter van was, toonde zich opgetogen en noemde het arrest uniek en historisch. “Dit arrest [is] geen overwinning voor de Liga voor de Mensenrechten of het Centrum voor Gelijkheid van Kansen,” verklaarde hij in een interview met Indymedia. “Het is een overwinning van de grote democratische waarden en van de democratie in het algemeen.”[5]  Ook zijn voorganger, gewezen senator Paul Pataer, die de Liga van 1996 tot 2004 leidde, was tevreden over het arrest en de rol die de Liga erin had gespeeld. In een schriftelijke reactie wees hij echter ook op de politieke implicaties van het proces. “De partijpolitieke wereld, ook ter linkerzijde, [was] niet zo gelukkig met die procesvoering,” herinnert hij zich. “Men vreesde voor een electorale impact van een veroordeeld Vlaams Blok, dat zich in een  slachtofferrol zou wentelen.”[6] André De Becker van zijn kant benadrukt: “Het was racisme. Wij hebben ons gebaseerd op de wet.” In ieder geval lijkt de veroordeling zich op langere termijn niet vertaald te hebben in grote electorale zeges voor de radicaal rechtse partij.

Het proces tegen de vzw’s rond het Vlaams Blok duurde lang en kreeg heel wat media-aandacht. Andere zaken werden sneller afgehandeld en vonden eerder plaats in de luwte van het publieke debat. Maar hun maatschappelijke impact was daarom niet minder groot, en situeerde zich zowel op het vlak van detentie en vrijheid, als op het domein van non-discriminatie en privacy. Zo bedong de Liga, nadat in maart en april 2005 cipiers in diverse penitentiaire instellingen wekenlang het werk hadden neergelegd, dat de overheid voor de allerzwaksten in de gevangenis, de geïnterneerden, basisvoorzieningen zou garanderen op vlak van ontspanning en psychische bijstand. De rechter in kortgeding trad het standpunt van de Liga bij.[7] Begin 2007 steunde de Liga de Franstalige Ligue des Droits de l’Homme en Défense des Enfants International in haar strijd tegen de uithandengeving, zoals die in de hervormde jeugdbeschermingswet van 2006 was voorzien. Met goed gevolg, want in 2008 schrapte het Grondwettelijk Hof de mogelijkheid om 16- tot 18-jarigen voor het Assisenhof te berechten.[8] In hetzelfde jaar trok de Liga naar het Grondwettelijk Hof met de eis de Salduz-wetgeving, die verdachten rechtsbijstand van een raadsman garandeert, in overeenstemming te brengen met de Europese rechtsnormen. De Liga eiste een ruimer toepassingsgebied, een actievere rol van de advocaat bij de verhoren en een bijstandsgarantie. In zijn ‘Valentijnsarrest’ vernietigde het Hof de gewijzigde Salduz-wet van 2011 en interpreteerde het deze in ruime mate zoals de Liga van in den beginne had bepleit. [9]  Ook op vlak van privacy liet de Liga zich niet onbetuigd. In 2013 werd de wet ‘betreffende de elektronische communicatie’ (de zogenaamde ‘dataretentiewet’) aangenomen.[10] Die wet dwong bedrijven de telefoongegevens en elektronische data van gebruikers een jaar bij te houden, opdat mogelijks strafbare feiten gemakkelijker vervolgd en bestraft zouden kunnen worden.  De Liga vond de nieuwe wet veel te verregaand, klaagde niet enkel het mogelijke misbruik van persoonlijke gegevens aan, maar ook de nodeloze opslag ervan, en meende dat de inmenging van de overheid in de persoonlijke levenssfeer van de burgers niet in verhouding stond tot het legitieme doel dat ze nastreefde: het bestrijden en bestraffen van crimineel gedrag.[11] Het Grondwettelijk Hof volgde die argumentatie en vernietigde in juni 2015 de dataretentiewet.[12]

Ook vandaag speelt de Liga een centrale rol op het juridische schaakbord, wanneer het op de bescherming en vrijwaring van mensenrechten aankomt. In april 2019 slaagde ze er in de opsluiting van kinderen zonder papieren in het gesloten opvangcentrum 127bis in Steenokkerzeel door de Raad van State te laten verbieden, omdat deze kinderen te lang aan het lawaai van overvliegende vliegtuigen werden blootgesteld. In juni van hetzelfde jaar diende de Liga samen met tien Europese organisaties een klacht in tegen de Amerikaanse datagigant Google, voor het verkopen van persoonlijke gegevens  die gerichte reclame mogelijk moeten maken. Eerder dat jaar stapte de Liga ook al naar het Grondwettelijk Hof, nadat  toenmalig minister van Binnenlandse Zaken Jan Jambon, na een negatief advies van de Privacycommissie, had besloten om digitale vingerafdrukken op de identiteitskaart te laten aanbrengen.[13]  

Toch kende de juridische strijd van de Liga ook mislukkingen en ontgoochelingen. Op mijn vraag of er juridische procedures waren waarvan hij had gehoopt dat de rechtbank de argumentatie van de Liga had gevolgd terwijl dat niet gebeurde, verwijst André De Becker naar het eerste proces tegen leden van het Vlaams Blok. Voor Jos van der Velpen was een grote ontgoocheling het afvoeren van de Basiswet, die regels vastlegde voor gedetineerden en geïnterneerden. “Men heeft ze levend begraven,” stelde hij eerder, “omdat het niet populair is om op te komen voor de rechten van gedetineerden.” Paul Pataer van zijn kant wijst vooral de ontwikkelingen in het jeugdsanctierecht aan als een grote tegenslag. “Een zaak die we, tot mijn spijt, niet hebben gewonnen, was een beroep bij de Raad van State tegen de oprichting van de ‘federale’ jeugdgevangenis in Everberg.” Volgens Pataer zou “jeugdsanctierecht (…)  uit de strafrechtelijke sfeer  moeten worden gehouden en integraal als een gemeenschapsmaterie moeten worden behandeld met nadruk op bescherming en opvoeding en niet op beteugeling. Dat is ons niet gelukt.”[14]

Maatschappelijke actie en beïnvloeding van het beleid…

Doorgaans wordt de juridische weg pas bewandeld als de gesprekken tussen de partijen zijn verstomd en de luisterbereidheid bij de betrokkenen helemaal is verdwenen. Toch kan een krachtig pleidooi op het publieke forum, met heldere argumenten pro en contra, de toehoorder vaak overtuigen van de juistheid en de rechtvaardigheid van een standpunt, en de beleidsmakers aanzetten tot een gematigder en humaner opstelling. Ook op dit domein was en blijft de Liga voor Mensenrechten een hoofdrolspeler.

Zo reikt de Liga al bijna drie decennia de ‘Prijs voor de Mensenrechten’ uit aan individuen en organisaties die vanuit hun maatschappelijk engagement  mensenrechten koesteren en versterken: ‘Gastvrij Lint’ (een lokaal initiatief van sociaal betrokken burgers, die met succes ijverden voor een hechtere band tussen asielzoekers en omwonenden) beet in 1991 de spits af, en werd gevolgd door onder meer ‘Moeders voor Moeders’  (een vzw die steun biedt aan kansarme, jonge gezinnen, 1996), de tv-ploeg van het duidingsprogramma Panorama (voor haar kritische verslaggeving, 2013), de verzoenende imam Khalid Benhaddou (2017) en, laatst nog, professor Gerrit Loots en de vzw ‘Jihad van de Moeders’, die zich inzetten voor kinderen van Belgische IS-strijders. Sinds 2010 lopen diegenen die door hun handelingen de private sfeer van de burger in het gedrang brengen het risico de ‘Big Brother Award’ in ontvangst te mogen nemen. Na de Europese dataretentierichtlijn (2010) vielen onder meer de Belgische magistraat Yves Liégeois (voor zijn voorstel om bij pasgeborenen DNA-stalen af te nemen, 2014), Facebook (2016)  en de automatic number plate recognition (ANPR)(2017) in de dubieuze prijzen.[15]

Aan de vakspecialist en de geïnteresseerde leek legt de Liga al meer dan tien jaar elk kwartaal twee gespecialiseerde tijdschriften voor – het Tijdschrift voor Mensenrechten en FATIK. Die tijdschriften focussen respectievelijk op mensenrechten in het algemeen, en strafbeleid en gevangeniswezen. Maar ook in de meer courante media wordt de stem van de Liga vaak gehoord. Een snelle speurtocht op het lemma ‘Liga voor Mensenrechten’ in de zoekrobot van ‘De Standaard’ en ‘De Morgen’ levert respectievelijk 866 en 940 resultaten op. En inderdaad, de Liga laat van zich horen, telkens wanneer zich in de actualiteit een debat over haar core business ontspint.  Over aangekondigde besparingen door de Vlaamse overheid bij culturele en maatschappijkritische organisaties (want “zonder onze verenigingen, belangenbehartigers en spreekbuizen wordt elke burger een eiland dat zelf maar moet zien te overleven wanneer zijn rechten worden ingeperkt”).[16] Over het etnisch profileren van jonge voetballers. Over de dood van een 2-jarige peuter door een politiekogel in de buurt van Bergen. Over de gemeentelijke administratieve sancties. Over de almaar toenemende cameracontroles. Over armoede. Over het dragen van hoofddoeken en andere religieuze symbolen. Over klimaatverandering. Over woonstbetredingen bij irreguliere vreemdelingen en de hervorming van het strafprocesrecht. Over racisme, terrorisme - en over zoveel meer.[17]

Bovendien drukt de Liga haar stempel op het beleid. Sinds de eeuwwende dook de Liga 54 keer op in de verslagen van de plenaire vergadering van het Vlaams Parlement– drie keer in de huidige, twintig keer in de voorgaande, en 31 keer in de overige drie legislaturen na 1999. In diezelfde periode kwam de Liga 26 maal aan bod in de parlementaire commissieverslagen. Daaruit blijkt telkenmale dat het oordeel van de Liga over kwesties die met mensenrechten te maken hebben, als bijzonder gezagvol wordt ervaren. De voorzitter van de Liga werd door de Kamercommissie gehoord toen in 2016 een wetsvoorstel werd ingediend over bijzondere opsporingsmethoden met betrekking tot internet en elektronische communicatie (hij  hekelde onder meer de uitgebreide mogelijkheid om facebook- en mailaccounts te doorzoeken zonder tussenkomst van een onderzoeksrechter);[18] huidig voorzitster Kati Verstrepen adviseerde de wetgevers in juli 2018 om uit te klaren hoe betrokkenen op de hoogte gebracht zouden worden van gegevensverwerking, toen een wetsvoorstel op tafel lag over de bescherming van de persoonsgegevens van burgers;[19] en zelfs in het wetsvoorstel dat drie VB-mandatarissen indienden voor de afschaffing van de voorwaardelijke invrijheidsstelling en wat ze de ‘rehabilitatie van de strafrechter’ noemden, werd niet aan het standpunt van Paul Pataer en de Liga voorbijgegaan[20] – een onmiskenbare aanwijzing voor de relevantie ervan.

Met de blik vooruit…

Hoe moet het nu verder? Camera’s zijn steeds prominenter aanwezig in het straatbeeld, privacy lijkt almaar brozer te worden, en discriminatie, onder meer op de woning- en arbeidsmarkt, blijft een realiteit. Op welke strijdtonelen zal de Liga zich in de toekomst vooral moeten begeven? Willem Debeuckelaere ziet er alvast heel wat. De algemene verrechtsing, fake news, het klimaat. “Als mensen niet meer in staat zullen zijn om te genieten van de natuur en van de vrijheid die dit biedt, wat komt er dan in de plaats,” vraagt hij zich tijdens een telefonisch interview retorisch af. “Migratiestromen beginnen te ontstaan ten gevolge van de klimaatproblematiek. Dat stelt altijd weer de toepassing van mensenrechten op scherp.” Ook André De Becker ziet heel wat uitdagingen. “De bedreiging komt op dit ogenblik onder meer van politieke groeperingen, zoals ‘Schild en Vrienden’,” benadrukt hij. Maar hij blijft optimistisch: “De Liga doet het zeer goed. Ze komt punctueel tussen als het moet, telkens als zich een concreet probleem voordoet.” Jos Vander Velpen ziet in het herstellen van onwerkzaam gebleken wetten een belangrijke aanvulling op de huidige werkzaamheden: “We moeten eisen dat die maatregelen geëvalueerd worden: zijn ze effectief, democratisch controleerbaar, proportioneel, et cetera? Dat soort nazorg gebeurt eigenlijk nooit.” Paul Pataer ziet voor de Liga bovenal een toekomst in het domein van de sociaaleconomische rechten: “Het is overduidelijk dat de zogenoemde klassieke mensenrechten, zoals de vrijheid van meningsuiting en het recht op een persoonlijke levenssfeer, heel sterk verweven zijn met de sociaaleconomische grondrechten, onder meer samengavat in artikel 23 van onze grondwet. De geloofwaardigheid en het sociaal draagvlak van de Liga zouden er bij winnen, mochten we die globalistische en sociale dimensie in onze werking een plaats kunnen geven, eventueel in de vorm van een structurele samenwerking met andere mensenrechtenorganisaties.”[21]

James Madison stelde het al in een vaak geciteerd commentaar op de Amerikaanse Grondwet: “Als mensen engelen zouden zijn, dan hadden we geen behoefte aan een bestuur. Als engelen ons zouden besturen, dan zouden noch interne, noch externe controles op het bestuur nodig zijn.”[22] Maar beleidslui zijn geen engelen. Waakzaamheid, democratisch toezicht en permanente bijsturing blijven noodzakelijk. Ook na haar veertigste verjaardag zullen de medewerkers van de Liga die fundamenteel-democratische opdracht blijven vervullen.


[*] Fabian Van Samang is historicus en eindredacteur van Tijdschrift voor Mensenrechten.

[**] Dit stuk verscheen als artikel in het Tijdschrift voor Mensenrechten in april 2020 (nr.1, pp. 4-7). Vond je het interessant en wil je nog meer lezen? Abonneer je dan op het Tijdschrift voor Mensenrechten. Het Tijdschrift voor Mensenrechten is een uitgave van de Liga voor Mensenrechten en komt vier keer per jaar uit. De redactie is autonoom.

[1] Telefonisch interview met André De Becker, maandag 9 december 2019, digitaal verslag privé-archief auteur.

[2] Telefonisch interview met Willem Debeuckelaere, maandag 3 februari 2020, digitaal verslag privé-archief auteur; en elektronisch bericht Willem Debeuckelaere, 3 februari 2020, privé-archief auteur. Zie ook: interview met Hélène Passtoors, ‘Pacifisme is een lukse voor westerlingen,’ Veto, jg 17, 12 november 1990, p. 12 (alle krantenartikelen werden het laatst on-line geraadpleegd op 25 februari 2020).

[3] Interview ADB, cf supra.

[4] Vlaamse Concentratie et al. t. Centrum voor Gelijkheid van Kansen et al. Arrest Hof van Cassatie 9 november 2004, P.04.0849.N, zie:
http://jure.juridat.just.fgov.be/pdfapp/download_blob?idpdf=N-20041109-13 (laatst geraadpleegd 11 januari 2020).

[5] “Historisch arrest, zegt Vander Velpen.” Indymedia, 22 april 2004, http://archive.indymedia.be/news/2004/04/83680.html.

[6] Elektronisch bericht Paul Pataer aan de auteur, 13 november 2019, privé-archief auteur.

[7] Inge Ghijs, ‘Liga en geïnterneerden halen slag thuis.’ DS, 22 oktober 2005.

[8] Arrest Grondwettelijk Hof 49/2008, 13 maart 2008 (laatst geraadpleegd 25 januari 2020).

[9] “Liga voor Mensenrechten trekt naar Grondwettelijk Hof,” DS, 5 maart 2012 (on-line versie, laatst geraadpleegd 25 januari 2020); zie ook: Arrest Grondwettelijk Hof 7/2013, 14 februari 2013 (laatst geraadpleegd 25 januari 2020).

[10] “Wetsontwerp houdende wijziging van artikelen 2, 126 en 145 van de wet van 13 juni 2005,” Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers, 27 juni 2013, zie: https://www.dekamer.be/FLWB/pdf/53/2921/53K2921001.pdf (laatst geraadpleegd 25 januari 2020).

[11] “Principieel standpunt van de Liga voor Mensenrechten inzake een algemene bewaarplicht,” zie: https://mensenrechten.be/standpunten/liga_standpunt_dataretentie_lang (laatst geraadpleegd 25 januari 2020).

[12] Arrest Grondwettelijk Hof 84/2015, 11 juni 2015 (laatst geraadpleegd 25 januari 2020).

[13] Yves Delepeleire, “Kinderen zonder papieren mogen niet meer in centrum 127bis opgesloten worden,” DS, 4 april 2019; “Nieuwe klacht tegen Google voor ‘grootschalige schending privacy’,” DM, 4 juni 2019; “De verplichte vingerafdruk van Kafka.” DS, 1 april 2019.

[14] Telefonisch interview met André De Becker, maandag 9 december 2019, digitaal verslag privé-archief auteur; Interview Jos Vander Velpen, “Mijn uitgangspunt blijft: mensenrechten zijn de beste remedie tegen terreur,” zie: https://mensenrechten.be/nieuwsberichten/mijn_uitgangspunt_blijft_mensenrechten_zijn_de_beste_remedie_tegen_terreur; Elektronisch bericht Paul Pataer aan de auteur, 13 november 2019, privé-archief auteur.

[15] Voor een overzicht van de Prijs voor Mensenrechten en de Big Brother Award, zie: https://prijs.mensenrechten.be/nl/#about en https://bigbrotherawards.be/nl/

[16] ‘Open brief aan de Vlaamse regering,’ Vuurwerk, 20 november 2019, zie: http://vuur-werk.vlaanderen/blog/2019/11/20/open-brief/ (laatst geraadpleegd 25 januari 2020).

[17] “Mensenrechtenliga dient klacht in voor discriminatie bij rekruteren jeugdspelers  PSG.” HLN, 9 november 2018; “Dood van tweejarige Mawda: wat weten we tot nu toe? En wie geeft welke versie van de feiten?” VRT NWS, 22 mei 2018; https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2018/05/22/dood-van-tweejarige-mawda-gehuld-in-een-waas-van-vragen--wat-wet/; “Liga voor Mensenrechten naar Raad van State voor GAS.” DS, 30 mei 2012; “Almaar meer bewakingscamera’s in België.” DS, 12 augustus 2011; “Brusselse organisaties vragen strijdplan tegen armoede.” DS, 10 november 2009; “Regeling huiszoekingen is koude douche voor CDenV.” De Morgen, 23 januari 2018; “Kati Verstrepen: geef onze politici een inburgeringscursu.” De Morgen, 16 februari 2018; “Standpunt over de hervorming van het strafprocesrecht,” Liga voor Mensenrechten, 16 maart 2018, https://mensenrechten.be/nieuwsberichten/standpunt_over_de_hervorming_van_het_strafprocesrecht.

[18] Kamerdocument 1966/06 van 28 november 2016, ‘Wetsonterwerp betreffende de verbetering van de bijzondere opsporingsmethoden en bepaalde onderzoeksmethoden met betrekking tot internet- en elektronische telecommunicaties,’ zie: keywords"" target="_blank">https://www.dekamer.be/doc/flwb/pdf/54/1966/54k1966006.pdf#search="liga voor mensenrechten 54 keywords".  

[19] Kamerdocument 3126/003 van 6 juli 2018, ‘Wetsontwerp betreffende de bescherming van natuurlijke personen met betrekking tot de verwerking van persoonsgegevens,’ zie: keywords"" target="_blank">https://www.dekamer.be/doc/flwb/pdf/54/3126/54k3126003.pdf#search="liga voor mensenrechten 54 keywords".

[20] Kamerdocument 2063/001 van 9 november 2005, ‘Wetsvoorstel tot rehabilitatie van de strafrechter en tot afschaffing van de voorwaardelijke invrijheidsstelling,’ zie: keywords"" target="_blank">https://www.dekamer.be/doc/flwb/pdf/54/3126/54k3126003.pdf#search="liga voor mensenrechten 54 keywords" (alle kamerdocumenten on-line versie, laatst geraadpleegd 9 januari 2020).

[21] Interviews Debeuckelaere, De Becker, Vander Velpen en Pataer, cf supra.

[22] James Madison, The federalist, 51. In: A. Hamilton, J. Madison and J. Jay. The federalist papers. Oxford World’s classics, New York: Oxford University Press, 2008, p. 257.

Reageer

Reacties worden gemodereerd. Onaanvaardbare inhoud wordt niet gepubliceerd.

Nieuwsbrief

Lees hier onze laatste nieuwsbrief en blijf op de hoogte van alle interessante mensenrechtenweetjes.
Schrijf je in en ontvang de nieuwsbrief viermaal per jaar gratis in je mailbox.