Persbericht: Vrijheid van vereniging in gevaar. Wanneer Arizona zich laat inspireren door Frankrijk

26 oktober 2026

De Liga voor Mensenrechten waarschuwt samen met andere organisaties dat de Belgische regering steeds vaker organisaties de mond snoert. België volgt zo het voorbeeld van Frankrijk. Dat blijkt uit een nieuw rapport dat de beperkingen op de vrijheid van vereniging en het recht op protest in België en Frankrijk in kaart brengt. Het rapport is het resultaat van onderzoek door het Waarnemingscentrum voor de bescherming van mensenrechtenverdedigers (L’Observatoire pour la protection des défenseures des droits humains), een partnerschap tussen de Internationale Federatie voor Mensenrechten (FIDH) en de Wereldorganisatie tegen Marteling (OMCT), in samenwerking met de Liga voor Mensenrechten en de Ligue des Droits Humains.

Zorgwekkende signalen zijn er al langer. In 2021 classificeerde de CIVICUS Monitor België als een land waar de civiele ruimte 'vernauwd' is, terwijl die voordien als 'open' werd beschouwd. Die achteruitgang werd vooral verklaard door meer aanvallen op de vrijheid van betoging, met toenemend geweld van de ordehandhaving, die bijdragen aan de uitholling van de vrijheid van vereniging. Ook een academisch kennisdossier over de civiele ruimte observeerde al waarschuwingssignalen, verschuivingen richting de uitvoerende macht, en een 'discours dat publieke steun zoekt om de ruimte voor middenveldorganisaties in te perken'.

Opruiende retoriek

Het rapport identificeert minstens drie terugkerende kenmerken van de uitholling van de vrijheid van vereniging in zowel Frankrijk als België. Eerst is er het gebruik van opruiende retoriek, vaak ten aanzien van organisaties die activisme of burgerlijke ongehoorzaamheid wordt verweten. In Frankrijk, bijvoorbeeld, noemde oud-minister van Binnenlandse Zaken Gérald Darmanin de tegenstanders van de megabekkens in Sainte-Soline 'ecoterroristen'. In België vergeleken sommige parlementsleden het collectief Code Rood met 'jihadistisch extremisme', en spraken ze over een 'hysterische beweging', 'groen vergif' en 'klimaatterrorisme'. Dergelijke uitspraken en woordgebruik stigmatiseren organisaties en legitimeren repressief beleid.

Subsidies als drukmiddel

Een tweede kenmerk is het inperken van financiering van kritische organisaties. Vooral de Vlaamse regering maakte hier werk van. In november 2025 trok de Vlaamse regering de subsidies van LABO vzw en HOTM in en herleidde ze die van Climaxi, DeWereldMorgen, Vrede vzw en Vredesactie tot een minimum. Dat gebeurde tegen het advies van de onafhankelijke evaluatiecommissie in, en met schending van de procedure uit het decreet sociaal-cultureel volwassenenwerk. De organisaties werden ervan beschuldigd 'gewelddadig extremisme' te steunen, of zich daar onvoldoende van te distantiëren, via vermeende banden met Code Rood.

Een nieuw Vlaams actieplan tegen radicalisering beoogde bovendien een formele procedure uit te werken om subsidies op te schorten of in te trekken van organisaties die verdacht worden van steun aan "gewelddadig extremisme". Een voorontwerp van nieuwe regeling werd op 4 september 2026 goedgekeurd. Ook nam de Vlaamse regering stappen om juridische kosten die voortvloeien uit procedures tegen de Vlaamse overheid uit te sluiten van subsidiëring. 

Al deze maatregelen hebben een chilling effect tot gevolg: verenigingen zullen hun standpunten afzwakken om de onmisbare middelen voor hun werking te behouden.

Wet-Quintin

Een derde  kenmerk betreft het invoeren van nieuwe procedures om organisaties of hun activiteiten te kunnen verbieden. In Frankrijk verplicht het Contrat d’engagement républicain, ingevoerd door de wet tegen separatisme van 2021, subsidieaanvragers om geen acties te ondernemen of aan te zetten die "duidelijk in strijd zijn met de wet". Burgerlijke ongehoorzaamheid, en steun daaraan, worden impliciet geviseerd door deze bepaling. Nochtans wordt geweldloze burgerlijke ongehoorzaamheid als actievorm beschermd door het internationaal recht en is de staat verplicht om dat recht te beschermen. De floue aard van deze bepaling zorgt met andere woorden voor een ruime interpretatievrijheid om kritische verenigingen aan te pakken. Zo zijn er op grond van de wet tegen separatisme al een veertigtal verenigingen administratief ontbonden en is het een instrument geworden dat tegen erg uiteenlopende vormen van protest wordt ingezet.

In België steunt het voorontwerp van de bekritiseerde 'Wet Quintin' op een even vage terminologie. De wet beoogt namelijk een verbod op activiteiten van een vereniging wanneer ze een 'ernstige bedreiging vormt voor de democratie en de nationale veiligheid'. Het voorontwerp geeft bovendien verregaande bevoegdheden aan de uitvoerende macht in plaats van aan een onafhankelijke rechter. Zowel het Federaal Instituut voor de Rechten van de Mens en de Raad van State uitten al scherpe kritiek op de 'Wet Quintin'.

Oproep tot bescherming van de vrijheid van meningsuiting en vereniging

De Liga voor Mensenrechten vraagt om de inkrimping van de civiele ruimte in België een halt toe te roepen en te leren uit de ervaringen van verenigingen in Frankrijk. De Belgische overheid heeft de plicht het fundamentele recht op vrijheid van meningsuiting en vereniging te verdedigen en kritische organisaties te beschermen. In het bijzonder roept het op om subsidies niet in te zetten als drukmiddel, en om organisaties en hun activiteiten niet te verbieden bij gebrek aan mensenrechtenconform kader en rechterlijke beslissing.

Lees nu het volledige rapport!

Deel dit artikel

Reageer

Reacties worden gemodereerd. Onaanvaardbare inhoud wordt niet gepubliceerd.