Banner

Recht op protest

Het recht op protest is een fundamenteel onderdeel van onze democratie. Dat recht leidt men af van het recht op vrijheid van meningsuiting en het recht op vreedzame vergadering. Het is dus beschermd door nationale en internationale wetgeving. Dit recht laat burgers toe hun stem te laten horen, onrecht aan de kaak te stellen en maatschappelijke verandering af te dwingen. Maar vandaag staat dat recht in toenemende mate onder druk. 

Wat is protest? 

Onder de vrijheid van vergadering vallen vreedzame bijeenkomsten privaat of in de publieke ruimte. Ook online samenkomsten worden hieronder meegerekend en dus beschermd. Het uiten van je mening tijdens een openbare bijeenkomst van twee of meer personen bestempelt men als betoging of demonstratie. Dit wordt beschermd onder het recht op protest. Hier maken dus ook online protestacties deel van uit.   

Het organiseren of deelnemen aan een betoging of actie is een recht, geen gunst. Vreedzaam protest moet gefaciliteerd worden door de overheid en politie. Ook als het gaat om een spontane reactie op een actuele gebeurtenis of als het protest (tijdelijk) hinder veroorzaakt. Overheden mogen het recht op protest enkel beperken wanneer dat noodzakelijk is om een wettelijk doel na te streven én enkel wanneer dat proportioneel is. Hierbij moet politie de-escalerend en stapsgewijs tewerk gaan. Het uiteendrijven van betogers of andere geweldmiddelen mag men enkel inzetten als laatste redmiddel.  

Iedereen heeft het recht om deel te nemen aan een vreedzame protestbijeenkomst, of deze zelf te organiseren. Dit recht is beschermd ongeacht verblijfsstatus, leeftijd, nationaliteit, of andere discriminatiegronden. Het vreedzame karakter van een protest of demonstratie kan niet onderuitgehaald worden door geweldplegingen van individuen. Het recht op protest is dus individueel en kan niet ontnomen worden door iemand anders' daden. 

Wat is het nut van protest? 

De rol van protest en sociale actie doorheen de geschiedenis is niet te onderschatten. Denk aan de achturenwerkdag, lgbtqia+-rechten, het stemrecht voor vrouwen, een einde aan de apartheid in Zuid-Afrika,... Al deze sociale verworvenheden, die we vandaag als vanzelfsprekend beschouwen, zijn het resultaat van burgers die hun democratische rechten uitoefenden. Wanneer mensen massaal opkomen voor hun rechten en vrijheden, kunnen ze heel wat doen bewegen. Protest werkt. En precies daarom kan het als bedreiging gezien worden door machthebbers. Protest verbieden of inperken is dan ook dé manier om tegenspraak in de kiem te smoren.  

Het recht op protest onder druk in België 

Ook in ons land ligt het recht op protest onder vuur. Nieuwe wetgeving, administratieve sancties en politierepressie creëren een afschrikkend klimaat waarin protesteren steeds minder vanzelfsprekend wordt.  

GAS-boetes 

Het systeem van Gemeentelijke Administratieve Sancties of GAS-boetes laat steden en gemeenten toe om zelf overlast en kleine misdrijven te sanctioneren. En dat helemaal zonder dat er een rechtbank aan te pas komt. Sinds de invoering van de uitgebreide GAS-wetgeving in 2014 voert de Liga actie om politiek en burgers te wijzen op de gevaren van dat systeem. Dit gaat over de vervaging van de scheiding der machten, de enorme willekeur en de daaraan gelinkte rechtsonzekerheid door het versnipperde beleid. De Liga waarschuwde een decennium geleden al dat het GAS-systeem ook gebruikt zou worden tegen protest. Het opkomen voor je eigen mening zou als overlast kunnen worden gezien. Ondanks de politieke beloftes die critici als alarmisten wegzetten, is dat exact wat er vandaag gebeurt.  

In zo goed als alle Vlaamse steden en gemeenten moet een protestactie in de openbare ruimte vooraf aangevraagd worden. Gebeurt dat niet of niet tijdig, kan er een GAS-boete volgen. Nochtans stelt het internationaal recht dat er geen toestemming van de overheid nodig is om gebruik te kunnen maken van het recht op vrije meningsuiting en vergadering.   

Een duidelijk voorbeeld van de manier waarop een GAS-boete gebruikt werd om protest in te beknotten, is die van Lizz Printz. Zij kreeg in 2023 een GAS-boete voor het niet-aanvragen van een actie rond besparingen in de kinderopvang. Ze besloot de boete aan te vechten bij de politierechtbank en kreeg van de rechter gelijk. De rechter erkende het recht op spontaan protest en vernietigde de boete.  

Om dit soort cases in kaart te brengen bundelden Liga voor Mensenrechten, Amnesty International Vlaanderen en LABO vzw in 2024 de krachten in de campagne ‘Ruimte voor Protest’. Burgers kunnen melding doen van de GAS-boete die ze kregen tijdens het uitoefenen van hun recht op protest. 

Wetgeving 

De laatste jaren zijn er ook enkele wetsvoorstellen gepasseerd die sociale actie willen inperken. Zo was er in 2023 de zogenaamde wet-Van Quickenborne, die een gerechtelijk betogingsverbod als nieuwe sanctie voor relschoppers wou introduceren. De Liga verenigde zich samen met een coalitie van middenveldorganisaties en vakbonden om de wet tegen te houden. Dankzij de aanhoudende druk en de massale mobilisatie werd die wet van tafel werd geveegd. Jammer genoeg nam de Arizona-regering een nieuw voorstel tot betogingsverbod op in haar regeerakkoord.  

De recente toevoeging van artikel 548 in het nieuw Strafwetboek stuitte eveneens op veel protest. Dit artikel criminaliseert het “kwaadwillig ondermijnen van het gezag van de staat”. De gebruikte terminologie is vaag, ruim te interpreteren en zou burgerlijke ongehoorzaamheid criminaliseren. Samen met de nationale ‘Recht op Protest’-coalitie ging de Liga tegen dit artikel in beroep bij het Grondwettelijk Hof. Ook het Federaal Mensenrechteninstituut sloot zich aan bij de bezorgdheden. 

In de zomer van 2025 kreeg het voorontwerp van de wet om zogenaamde “radicale organisaties” administratief te verbieden, groen licht van de regering. Het wetsvoorstel van minister van Binnenlandse Zaken Quintin zou het mogelijk maken om organisaties te ontbinden. Dit op basis van een verslag van een veiligheidsdienst dat aantoont dat een organisatie radicaal of extremistisch is. Het beslissingsrecht ligt hier bij de minister(raad) zonder tussenkomst van een rechter. Dit ontwerp is problematisch om verschillende redenen. Enerzijds ondermijnt het omzeilen van juridische procedures de scheiding der machten. Hierdoor krijgt de uitvoerende macht steeds meer macht. Anderzijds zorgt de vage, ruim te interpreteren terminologie voor problemen.  

Wie of wat als radicaal of extremistisch gezien wordt, wordt immers niet gespecifieerd. Wat vandaag als radicaal of extreem gezien wordt, is dat morgen misschien niet meer. Het gebruik van onduidelijk gedefinieerde terminologie in wetgeving is een zorgwekkende trend. Dit kan namelijk doelverschuiving als resultaat hebben. Een wet die initieel met een bepaald doel in het leven werd geroepen, kan naargelang de context anders geïnterpreteerd en ingezet worden. Een voorbeeld hiervan is de veroordeling van een burgerlijk ongehoorzame actie van Greenpeace in de haven van Zeebrugge. In die uitspraak werd verwezen naar een wet die in het leven geroepen werd om mensen op de vlucht te bestraffen die de haven betreden om op vrachtvervoer te klimmen en zo naar bv. het Verenigd Koninkrijk te raken. Bij de invoering van de wet gezegd dat ze niet zou worden gebruikt voor sociale actie. Nog geen decennium later is toch een veroordeling uitgesproken.

Politierepressie 

In België werkt de politie volgens de principes van de gemeenschapsgerichte politiezorg. Die principes beogen “een in de samenleving geïntegreerde politie, die ten dienste staat van de burger(s) en die, samen met de gemeenschappen, zoekt naar oplossingen gericht op de lokale problemen die bronnen van onveiligheid zijn.” Dat is het principe, maar komt steeds minder overeen met de praktijk. De politie moet vreedzame protestacties en betogingen, ongeacht de toestemmingsstatus, faciliteren en beschermen. Er zijn voorbeeld van incidenten tijdens protestacties, waarbij actievoerders in contact komen met disproportioneel geweld door politiediensten. Daarbij wordt gebruikgemaakt van traangas, een waterkanon, wapenstokken of van less lethal weapons zoals Bismutkogels. Dit zagen we bij een pro-Palestijns protest aan de ambassade van Israël in Ukkel en bij een solidariteitsactie voor de ouders van de gestorven Fabian. 

Chilling effect 

De combinatie van nieuwe wetgeving, sanctionerende maatregelen en politierepressie heeft een afschrikeffect op burgerparticipatie, het zogenaamde chilling effect. Wie weet dat een actie kan leiden tot sancties, geweld of een gerechtelijke procedure, zal misschien twijfelen om op straat te komen of om zich uit te spreken. Het zijn vaak de meest kwetsbare groepen en individuen die als gevolg hiervan het zwijgen worden opgelegd, mensen die al discriminatie, racisme of marginalisering ervaren in hun dagelijks leven. 

Wat doet de Liga? 

  • De Liga onderzoekt: Samen met de nationale coalitie ‘Recht op Protest’ formuleerden we onze eisen om de bescherming van het recht op protest te waarborgen; voor, tijdens en na een actie. De volledige lijst met eisen kan je hier terugvinden. Daarnaast fileerde de coalitie ook het Arizona-regeerakkoord. De analyse ervan kan je hier lezen. 

  • De Liga werkt bottom-up: We verzamelen getuigenissen van mensen die een GAS-boete kregen bij protest. Zo kunnen we in kaart brengen wie waar een GAS-boete krijgt en met welke argumentatie deze worden uitgeschreven.  

  • De Liga gaat in gesprek: Om het recht op protest op lokaal niveau te beschermen en het systeem van GAS op de politieke agenda te plaatsen, leggen we ons onderzoek voor aan lokale besturen. We uitten onze bezorgdheden over hun sanctionerend beleid en brengen het mensenrechtenkader binnen in de bestuurlijke handhaving.  

  • De Liga sensibiliseert: Met ons evenement ‘Klare Taal, Heldere Kijk: In dialoog over protest’, openden we het debat rond betogingen op een laagdrempelige manier. Daarnaast brengen we met publiekscampagnes zoals “Eén stem kan de stilte doorbreken” de thema's protest en vrije meningsuiting tot bij burgers.  

 

Lees ook: 

  • Manifest van de Recht op Protest-coalitie  

Deel deze pagina